Ngandika Becik Bali Becik

Ngumbar Gagasan : Kamot ing Jayabaya No.50, Minggu II Agustus 2011
Dening : Eko Hartono.


Masyarakat Jawa percaya yen pangandhikan kuwi malati. Aja nganthi wong sembrana marang pangandhikane, jalaran bisa gawe cidra utawa cilaka. Wejangan iki ora mung pocap kosong kang ora ana kanyatane. Wis akeh tuladha manungsa dadhi cilaka, samsara, lan congkrah merga pangandhikan kang ora becik utawa mblenjani janji.

Manungsa diwenehi anugrah tutuk ora mung kanggo kandha lan ngudarasa. Tutuk uga dadhi sarana komunikasi lan ngetokake panguneg-uneg kang wigati. Nanging, tutuk uga bisa dadi pawadan marang cecongkrahan, fitnah, lan rusaking tatanan urip ing masyarakat. Akeh musibah lan bebendu kang dijalari merga pangandhikane manungsa ora bisa dijaga lan adoh seka unggah-ungguh.

Nganggo dalih demokrasi utawa kabebasan ekspresi akeh wong kang ora tumata anggone kandha. Angger muni lan ngonekake wong liya sakpenake dhewe. Ndakwa marang wong kang ora kleru mung adhedasar saka rasa serik utawa srei dengki. Beda panemu utawa golongan bisa dadi sumbu kanggo nyumet bengkerengan. Malahan ana masyarakat kang gaweane mung congkrah lan tawuran merga beda RT utawa kampung!

Kita nonton warta ing televisi utawa koran, sabendina ana wae masyarakat kang padudon lan congkrah. Bab iku akeh kang dijalari merga ora bisa njaga tutuk utawa pangandikan. Bab sepele lan remeh kang sabenere bisa dirampungi lumantar rerembugan utawa islah, malahan dadi nggladrah amarga digawa menyang pengadilan. Kaya-kaya saben perkara ora marem yen durung dirampungi lumantar hukum utawa pengadilan.

Pancen negara iki negara hukum. Supremasi hukum tansah didedegake. Nanging hukum ora mung bab kleru lan bener. Hukum uga ngutamakake marang kamanungsan lan tepaslira. Yen perkara padu antarane bebrayan, sedulur kalawan sedulur, utawa tangga teparo, apa kudu hukum kang ngrampungi? Apa manungsa wis ora duwe sipat arif wicaksono? Apa manungsa wis ilang rasa welas asih lan tepaslira marang sanak kadange dhewe?

Ora arep ngasorake sipat keadilaning hukum, nanging luwih sumadya yen perkara kang dijalari merga pangandikan dirampungi lumantar islah utawa rerembugan kang didhasari tepaslira. Ing babagan agama ana tembung tabayyun, yaiku saben perkara kang durung valid utawa cetha kang sakbenere kudu dicocogake utawa ditakokake marang sumbere. Dadi aja angger nampa lan nguntal warta yen durung genah bener-orane!

Mula, kaya wejangane wong tuwa dhek biyen, aja anggere muni lan kandha yen durung genah utawa durung nyata. Kabeh informasi utawa warta kudu dinyatakake dhisik sakdurunge dikandhakake. Ana paribasan kang unine: ilat kuwi luwih landhep tinimbang lading. Paribasan iki nuduhake yen ilat utawa pangandika kuwi bisa gawe cidra, satru, lan congkrah. Pangandikan kang isine mung ngelek-elek, ngasorake, fitnah, lan ngobongi utawa mrovokasi marang wong liya padadhene karo nganiaya utawa mateni panguripan.

Kita kabeh sejatine kerep diajari marang bab kebecikan lumantar pendhidikan budhi pekerti ing sekolah, madrasah, penataran, ceramah, pidato, lan sabangsane. Nanging emane kabeh iku durung ngresep lan ngrasuk marang jiwa kita. Sipat jujur, andhap asor, amanah, lan tepaslira saya adoh saka watak-wantu lan tumindak kita. Musibah lan bebendu kang nemahi negeri iki tuwuh merga saya akeh wong kang seneng goroh, mencla-mencle, lan mblenjani janji. Masyarakat padha padudon lan cecongkrahan dhewe-dhewe. Pangandikane pejabat utawa pemimpin ora bisa dienggo ugeman utawa pathokan. Kabeh padha mikirake lan ngutamakake kepentingan pribadi utawa kelompoke dhewe-dhewe.

Ing crita pewayangan ana tembung; sabda pandhita ratu tan kena wola-wali. Tembung iki tegese yen pengandikane ratu utawa pemimpin kudu bisa dadi ugeman lan ora kena mencla-mencle. Amarga pemimpin iku bakal dadi tuladha lan ditiru dening rakyate. Nanging kang aran pemimpin miturut ajaran agama Islam ora liya ya manungsa kabeh. Manungsa iku sakbenere pemimpin marang awake dhewe lan kulawargane. Manungsa duwe jejibahan mimpin awake dhewe.

Manungsa bisa diarani urip becik lan luhur budi pakartine yen bisa mimpin awake dhewe. Mimpin ning kene tegese bisa njaga awake saka prilaku, sikep, lan tumindak kang ora pener. Luwih utamane bisa njaga ilat utawa tutuke saka tembung-tembung kang ora bener lan nyidrane liyan. Amarga kaya kang disabdakake Rasulullah; tiyang mukmin iku haram kanggone tiyang mukmin liya. Tegese padha-padha sedulur muslim ora kena poyok-poyokan, ngasorake, lan nyidrani, embuh nganggo pangandikan utawa tumindak!

Ing tembung Jawa ana istilah bawalaksana, kang tegese nyawijine tumindak lan pangandikan. Dadhi, manungsa ora bisa diarani bawalaksana yen tumindak lan prilakune ora padha karo kang dikandhakake. Paribasan esuk dele sore tempe. Maune kandha A malih dadi B. Mencla-mencle! Ing terminologi Islam bisa diarani wong munafik. Kamangka wong munafik iku dosane gedhe lan bakal dijegurake ing neraka paling jero! Kaya kang ngemot ing surat Al-Shaff ayat 2-3 kang unine: He, wong-wong mukmin! Kenapa sira ngandhakake bab kang ora mbok tindakake? Gedhe dosane ning sisihe Allah yen sira kandha sawijining bab kang sira dhewe ora nindakake!

Mula, sing ngati-ati marang pangucap utawa pangandikan. Ana paribasan kang unine: mandi guneme dhewe. Kabeh pangandikan bali marang awake dhewe-dhewe. Sapa kang ngandika ala bakal bali marang awake dhewe. Kosok baline; sapa ngandika becik uga bali marang awake dhewe. Becik alane manungsa manggon ana pangandikane!

Basa Jawa Lisan Ing Urip Bebrayan

Dening Eko Hartono
Artikel iki kamot ing Jagad Jawa, Solopos, Kamis, 30 Juli 2009



Basa jawa kang dadi sarana pasrawungan ing urip bebrayan ing tlatah Jawa nduweni sipat kang tansah manjing ajur-ajer utawa dinamis lan elastis. Basa Jawa ora bakal ilang, nanging saya ngrembaka. Yen ana sawijining pawongan ngandhakake basa Jawa bakal ilang kagerus basa nasional (waca: bahasa Indonesia-pen.) kuwi panemu kang kleru. Basa Jawa wis nyawiji aning kabudayane wong Jawa.

Basa Jawa isih dadi basa kang utama lan akeh digunakake dening bebrayan ing tlatah Jawa, mligine tlatah Yogyakarta, Jawa Timur lan Jawa Tengah. Pancen basa Jawa sing ana tlatah Jawa nduweni cengkok utawa dialek kang maneka warna. Ana basa Jawa dialek Banyumas, Yogyakarta, Solo, nganti cengkok Madura. Nanging kabeh mau manut saka sumber kang padha, yakuwi basa Jawa kuno.

Ngrembaka lan owahe jaman kang bisa katitik saka derese arus informasi gawe bebrayan luwih maju, kreatif, lan dinamis. Basa kang digunakake ing pasrawungan padinan saya akeh cengkoke utawa sansaya variatif. Antarane basa siji lan liyane padha sesambungan. Mula ora nggumunake yen bisa ditemokake anane basa jawa kang campur karo basa liyane, lumrah katelah basa gadho-gadho, embuh sing kecampur basa Indonesia utawa basa manca. Nanging kabeh mau ora banjur gawe ilange basa Jawa, malah nambah kaskayane kawruh basa Jawa.

Biyasane kang gawe owah lan tambahing basa Jawa ing bebrayan diwiwiti saka basa pasrawungane para nom-noman utawa remaja. Amarga para nom-noman kuwi racake luwih kreatif lan gampang kapilut dening basa liya.

Ana sing ngarani yen basa kang digunakake dening nom-noman kuwi gawe rusak lan owahing basa Jawa kang wis baku. Nanging panemu kaya ngono, miturutku, bakal kontraproduktif. Ing papan ngendi wae kang aran basa kuwi ora asipat mandheg. Sipate basa, mligine kang digunakake ing pasrawungan padinan, tansah ngalami owah-owahan, katambah tetembungan anyar.

Akeh simbol lan pralambang anyar salaras karo majune jaman kang banjur njurung marang ngrembakane basa. Mula wis lumrah yen basa kang dadi ubarampe uripe manungsa kudu bisa ngetutake marang owah lan ngrembakane jaman.

Kayadene basa Jawa kang digunakake wong-wong jaman saiki mesthi wae beda kalawan basa Jawa kang digunakake dening bebrayan ing wektu biyen, kang karan basa Jawa kuna. Wis dadi papesthening jaman yen basa Jawa ngrembaka nurut ngrembakaning urip manungsa.

Nanging emane, kaskayane basa Jawa akeh kaperbawan dening basa pasrawungan utawa basa pasaran. Basa pasrawungan nom-noman kang akeh njupuk saka tivi utawa idiom-idiom ing jagad kagunan ora pati nggatekake marang tata krama lan trapsilaning basa. Lan sing migunakake basa Jawa ora ana sing gelem ndhudhah tatabasa Jawa kang wis ana. Kamangka kaskayane basa Jawa kuwi akeh banget lan maneka jinis, mligine kang kamot ing kamus.

Gandheng luwih kerep nonton sinetron utawa tontonan kang migunakake basa Indonesia lan basa manca, warga bebrayan agung dadi lali marang basane dhewe. Banjur migunakake basa Jawa ing pasrawungan kang wis kecampur utawa kaperbawan dening basa liya. Basa kang aran gadho-gadho iku saya suwe dadi ‘basa baku’ kang wusana ngilangi basa Jawa ‘asli’, kacihna ngemu teges sing padha.

Basa Jawa kaperang dadi basa Jawa ngoko, krama alus, lan krama inggil. Kanggo pasrawungan padinan warga bebrayan Jawa akeh sing migunakake basa Jawa ngoko. Basa jawa ngoko iki kang gampang kaperbawan dening basa liya. Pakulinane warga bebrayan agung kang luwih seneng nonton acara tivi utawa film dadi salah sijine pancatan tumrap tuwuh lan ngrembakane owah-owahan kang uga sinebut ‘racun’ tumrap basa Jawa lisan ing urip padinan kuwi. Pakulinan ngrungokake basa liya saya suwe kagawa lan manjing ing panggunane basa Jawa ing urip bebrayan.

Kanggo ngukuhake panganggone basa Jawa ‘asli’ ing urip bebrayan prelu ngrembakake pakulinan nggunakake basa Jawa baku. Amarga basa Jawa baku kang ana yektine wis ngemot lan nyakup kabeh tembung lan simbol kang dinggo jroning urip bebrayan. Kayata; tembung kang unine visi ing basa Jawa ana sing padha yaiku saujana, tembung ramah kang Jawane sumeh lan sapanunggale.

Sawijining cara kanggo nguripake maneh panggunane basa Jawa lisan kang katelah basa Jawa ‘baku’ bisa kawiwitan ing pakulinan nyerat nggunakake basa Jawa ‘baku’ utawa ‘asli’. Embuh seratan kang awujud artikel, cerkak, cangkriman, geguritan, warta, layang, lan sapanunggalane.

Seratan kang nggunakake basa Jawa bisa dadi pawadan kanggo nggrengsengake panggunane basa Jawa lisan ing urip padinan. Menawa para warga bebrayan agung kulina nyemak basa Jawa kang awujud tulisan suwe-suwe bakal merbawane tumrap upaya nguripake basa Jawa baku ing pasrawungan padinan. Nuwun.